Pedagogische waarde
Bert Dollekamp is senior-adviseur Bewegingswetenschappen en Onderwijs aan het UMCG en verbonden aan de Rijksuniversiteit Groningen. Hij studeerde aan de Pedagogische Academie. In zijn vrije tijd is hij ook vaste schrijver bij het Dagblad van het Noorden en heeft hij tal van damboeken op zijn naam staan. Ook doet hij veel onderzoek in de pedagogische waarde van dammen voor kinderen.
Dollekamp schrijft in zijn pleidooi over de pedagogische waarde van het damspel: “Elke zichzelf respecterende sport besteedt tegenwoordig aandacht aan het mentale aspect. Het gebeurt om zo te zeggen tussen de oren. Eigenlijk hoeven we onderwijzers en ouders er helemaal niet van te overtuigen dat het regelmatig beoefenen van een denkspel goed voor hun kinderen is.”
Laagdrempelige regels
“Ik kan al dammen!” zullen we van veel van onze leerlingen te horen krijgen. Ziedaar het vermoedelijk krachtigste argument om hen te laten dammen. Van de klassieke denkspelen is het zeker in de Nederlandse situatie, gevoed door oudhollandse traditie, ongetwijfeld het meest laagdrempelig. Het is voldoende om enkele – niet eens alle – fundamentele regels van schuiven en slaan te kennen. Vanaf een jaar of drie kunnen kinderen het leren. Ooit heeft de pedagoog Langeveld beschreven hoe het leerproces vanaf “niet kunnen en niet weten van íets dat aan het subject vagelijk bekend is als een soort spel”, toch heel wat leerstapjes bevat. In eerste instantie wordt dammen door kinderen vooral ervaren als doe-spel. De motorische handelingen schuiven en slaan zijn leuk-om-te-doen.
Van doespel naar denkspel
Geleidelijk zal het doe-spel van de beginner zich kunnen ontwikkelen naar de ervaring van het dammen als een spel op het verloop waarvan je door na te denken invloed kunt uitoefenen: een denkspel. En het is nog maar de vraag in hoeverre we dat proces door instructies moeten sturen. Spelenderwijs zullen kinderen vanzelf al allerlei ontdekkingen doen. Zoals het meisje dat tijdens het spel opmerkte: “Ik heb een scheepje gemaakt”. Zo zullen (voor het resultaat) relevante en niet relevante ontdekkingen elkaar afwisselen. Het is echter onwaarschijnlijk dat werkelijk inzicht in de strategische essentie van het spel door louter ervaring (spelenderwijs) tot stand komt. Het is dan ook niet verwonderlijk dat dammen door veel mensen gezien wordt als een met ganzenborden vergelijkbaar spel, waarvan de uitslag in hoge mate van het toeval afhankelijk is. Men kent het wel, maar heeft er al spelend nooit enige diepgang in ontdekt.
Ruimte voor het denkproces
Als we het dammen als denkspel willen bevorderen, zal het natuurlijke leerproces ondersteund moeten worden door enige gerichte instructie. Omdat het kind al kan dammen, hoeven we nauwelijks tijd te besteden aan het leren van spelregels. Dat is in onderwijskundig opzicht mooi, want we kunnen ons meteen bezighouden met het nadenken zelf in de zin van: gericht zoeken naar goede oplossingen (zetten). Dus precies dat element waarvan we hopen dat het enige ‘transfer’ van effecten naar het gewone leren oplevert.
Een heldere logische structuur
Een dergelijke transfer zal eerder optreden als onze instructie vooral denkregels of heuristieken bevat en dus vooral niet te veel specialistische theoretische kennis. Het is de kunst de meest algemene en basale denkregels te selecteren en te verpakken in een ‘oriënteringsbasis’, wat zoveel zeggen wil als het geheel van kennis en voorwaarden die de leerling in staat stelt zijn handelen adequaat te sturen.
Het blijkt dat het probleemgebied dammen op deze wijze uitstekend beheersbaar is. Het is mogelijk om beginners een verrassend heldere logische structuur aan te bieden. Dit verklaren we onder meer uit het gegeven dat de spelregels eenvoudig zijn. De elementaire plannen en strategische principes hebben alle een heuristisch karakter en vloeien rechtstreeks voort uit de simpele regels van schuiven en slaan. Gecombineerd met algemene denkregels als ‘goed opletten’ en ‘wat zijn de mogelijkheden’, wordt de leerlingen zo inzicht verschaft in de essentie van het spel.
